เป็นเวลากว่า 60 ปี นับตั้งแต่ไทยเริ่มผลิตไฟฟ้าจากเขื่อนในประเทศ จนถึงปัจจุบันที่เราพึ่งพาการซื้อไฟจากเขื่อนในลาว มาดูกันว่าจากผลลัพธ์การพัฒนา 6 ทศวรรษจากเขื่อนไทยสู่เขื่อนลาว มีเขื่อนถูกสร้างขึ้นที่ไหน? เมื่อไหร่บ้าง?
3ทศวรรษเขื่อนไทย นับหนึ่งที่เขื่อนภูมิพล และเขื่อนสุดท้ายที่ปากมูล
ทศวรรษแรกของเขื่อนไทยเริ่มต้นขึ้นเมื่อเขื่อนภูมิพล จ. ตาก ก่อสร้างแล้วเสร็จเมื่อปี 2507 นับเป็นเขื่อนผลิตไฟฟ้าแห่งแรกของไทย จากนั้นเขื่อนก็ขยายสู่ภาคอีสาน เริ่มต้นจาก เขื่อนน้ำพุง จ. สกลนคร (ปี 2508), เขื่อนอุบลรัตน์ จ.ขอนแก่น(ปี 2509) ไปจนถึง เขื่อนสิรินธร จ. อุบลราชธานี(ปี 2515) และเขื่อนจุฬาภรณ์ จ.ชัยภูมิ (ปี 2516) ต่อมาการสร้างเขื่อนก็ได้ขยายต่อไปยังภาคกลาง ภาคตะวันตก และภาคใต้ อาทิ เขื่อนแก่งกระจาน จ.เพชรบุรี(ปี 2517), เขื่อนศรีนครินทร์ จ.กาญจนบุรี(ปี 2523), เขื่อนวชิราลงกรณ จ.กาญจนบุรี(ปี 2528) และเขื่อนรัชชประภา จ.สุราษฎร์ธานี(ปี 2530) เป็นต้น แต่แล้วก็เริ่มเกิดเสียงคัดค้านและการชุมนุมต่อต้านจากภาคประชาชนต่อโครงการเขื่อนผลิตไฟฟ้าในหลายพื้นที่ ทำให้ท้ายที่สุด เขื่อนปากมูล จ.อุบลราชธานี กลายเป็นเขื่อนผลิตไฟฟ้าแห่งสุดท้ายที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ในไทย โดยก่อสร้างแล้วเสร็จเมื่อปี 2537 นับเป็นการสิ้นสุดทศวรรษที่ 3 ของเขื่อนไทย
3ทศวรรษเขื่อนลาว จากเทิน-หินบุน เขื่อนแรกในลาว สู่เขื่อนอีกมากมายบนแม่น้ำโขง
แม้การเดินหน้าก่อสร้างเขื่อนผลิตไฟฟ้าในไทยจะสิ้นสุดลง แต่จากการลงนามใน MOU พัฒนาระบบไฟฟ้าร่วมกันระหว่างรัฐบาลไทยและสปป.ลาว เมื่อปี 2536 กำหนดให้ประเทศไทยมีพันธะต้องซื้อไฟฟ้าจากลาวด้วยสัญญาระยะยาว ตามปริมาณที่ตกลงกันไว้ใน MOU การลงนามใน MOU ส่งผลให้ไทยเริ่มเข้าสู่ทศวรรษแห่งการซื้อไฟจากเขื่อนลาว ปี 2541 เขื่อนเทิน-หินบุน เขื่อนผลิตไฟฟ้าในลาวเริ่มขายไฟให้ไทยเป็นครั้งแรก จากนั้นจำนวนไฟฟ้าที่ไทยซื้อจากเขื่อนลาวได้เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ควบคู่กับการขยายตัวเลขการรับซื้อไฟฟ้าใน MOU รวมแล้ว 5 ครั้ง จากครั้งแรก 1,500 เมกะวัตต์ เป็น 10,500 เมกะวัตต์ ในปัจจุบัน หรือเพิ่มขึ้นถึง 7 เท่า
ทำให้ตลอด 3 ทศวรรษที่ผ่านมา มีเขื่อนลาวที่ขายไฟฟ้าให้ไทยรวม 8 แห่ง ไม่ว่าจะเป็นเขื่อนเทิน-หินบุนและส่วนขยาย(ปี 2541 และ 2555), เขื่อนห้วยเฮาะ(ปี 2542 ), เขื่อนน้ำเทิน 2(ปี 2553), เขื่อนน้ำงึม 2(ปี 2554), เขื่อนไซยะบุรี(ปี 2562), เขื่อนน้ำเงี้ยบ 1(ปี 2562), เขื่อนเซเปียน-น้ำน้อย(ปี 2562) และเขื่อนน้ำเทิน 1(ปี 2565)
สู่การสร้างเขื่อนบนแม่น้ำโขง
การซื้อไฟจากเขื่อนลาวในช่วง 2 ทศวรรษแรกเป็นการซื้อไฟฟ้าจากเขื่อนที่สร้างในลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขง แต่เมื่อปี 2554 กฟผ. ได้เซ็นสัญญาซื้อไฟฟ้าจากเขื่อนไซยะบุรี นับเป็นครั้งแรกที่ไทยซื้อไฟฟ้าจากเขื่อนที่สร้างบนแม่น้ำโขงสายหลัก โดยเขื่อนไซะบุรีได้เริ่มขายไฟให้ไทยเมื่อปี 2562 และในทศวรรษที่ 3 ของการซื้อไฟจากเขื่อนลาว ไทยยังคงเดินหน้าเซ็นสัญญาซื้อไฟจากเขื่อนบนแม่น้ำโขงเพิ่มอีก 3 แห่ง ในปี 2565-2566 ได้แก่ เขื่อนหลวงพระบาง เขื่อนปากลาย และเขื่อนปากแบง
ดูเหมือนว่าการสร้างเขื่อนขนาดใหญ่เพื่อผลิตไฟฟ้าจะยังคงอยู่คู่กับทั้งสองประเทศต่อไป แม้จะมีเสียงคัดค้านจากประชาชน โดยมีหลักฐานเชิงประจักษ์มากมายว่าเขื่อนได้สร้างผลกระทบอย่างไรบ้างต่อระบบนิเวศของแม่น้ำ และวิถีชีวิตของประชาชนทั้งสองประเทศ
หมายเหตุ : เผยแพร่ครั้งแรก Facebook JET in Thailand วันที่ 7 ตุลาคม 2568